İsim Meselesi

“İsim meselesi. Bir zamanlar ben de bana öğretildiği gibi “önemsiz” derdim. Kelimelerin değerini şimdi ve her gün biraz daha fazla anlıyorum.”

(Francesco Carnelutti, Torniamo al giudizio / Muhakemeye Dönelim, Questioni, s. 31)

Büyük hukukçu, muhakeme hukuku üstadı Prof. Carnelutti’nin makalesine böyle başlaması insanı ister istemez durduruyor.

İsim meselesi gerçekten önemsiz midir?

İlk bakışta öyle geliyor. Bir şeyin ne olduğuna bakalım ismine takılmayalım deriz. Hele hukukçular arasında “lafza değil, mahiyete bakmak gerekir” sözü de yabancı değildir. Ama insan kelimelerle biraz fazla uğraşınca bundan o kadar da emin olamıyor.

Carnelutti yalnız değil. Konfüçyüs’e, Wei hükümdarının kendisini yönetime çağırması hâlinde ilk ne yapacağı sorulur.

Cevabı şaşırtıcıdır:

“İsimleri düzeltirdim.”

Talebesi de şaşırır zaten.

Devlet yönetmeye gelmiş adama yapılacak onca iş varken isimlerle mi uğraşacaktır?

Konfüçyüs devam eder:

“İsimler doğru olmazsa söz gerçeğe uymaz, söz gerçeğe uymazsa işler yürümez… cezalar yerini bulmaz ve cezalar yerini bulmazsa halk elini ayağını nereye koyacağını bilemez.”

İki bin beş yüz yıl sonra okuyunca pek de eskimiş görünmüyor.

Hukuk başlı başına bir isim koyma işi değil midir zaten?

Bir insanın yaptığına “hata” demek başka, “ihmal” demek başka, “hile” demek başka sonuç doğurur. Bir kimse bugün “şüpheli”, yarın “sanık”, daha sonra “hükümlü” olabilir. İnsan aynı insandır fakat hukuk onu hangi isimle çağırıyorsa bulunduğu yer de ona göre değişir.

“Zilyet” ile “malik”, “borç” ile “sorumluluk”, “iptal” ile “butlan” arasındaki farklar da kelime merakından doğmamıştır. Çünkü sınır yanlış çizildiğinde netice de yanlış çıkar. Bazı uyuşmazlıklarda kavganın yarısı, daha en başta neye ne isim verileceği üzerinedir.

Mesele hukukla da kalmıyor.

Bir hadiseye “isyan” dediğinizde başka bir hikâye anlatmaya başlarsınız, “direniş” dediğinizde başka. “Tasarruf” ile “kesinti”, “reform” ile “değişiklik”, “göçmen” ile “mülteci” aynı şey değildir. Bir kelimeyi seçtiğiniz anda çoğu zaman daha cümlenin sonuna gelmeden bir çerçeve de kurmuş olursunuz.

Gündelik hayatta da bundan kaçamıyoruz. Birine “inatçı” deriz, bir başkası aynı insana “kararlı” der. “Sessiz” dediğimiz kişiye biri “soğuk”, diğeri “vakur” diyebilir. İnsan değişmemiştir fakat ona bakışımızı değiştiren çoğu zaman kelimedir.

Kelimeler çoğu zaman tartışmayı daha başlamadan bir yere bağlar. Bir şeyi yanlış isimlendirdiğimizde onunla ilgili soruları da yanlış yerden sormaya başlarız. Doğru isim doğru hükmü garanti etmez ama yanlış isim çoğu kez yanlış hükmün yolunu açar.

Hukukçuluğu bir kenara bırakalım ve John Berger’in Hoşbeş’te söylediği şu söze kulak verelim:

“Kelime dağarcığımız çok fakir olduğu için hayatta başımıza gelen pek çok şey isimsiz kalır.”

Edebiyatın bize lazım olduğu yerlerden biri de burasıdır. Hissettiğimiz ama ismini koyamadığımız bir şeyi bir romanda, şiirde yahut tek bir cümlede görür ve “evet, bu” deriz. O şey zaten hayatımızdadır.

Edebiyatın marifeti burada. Başımıza gelen her şeyi çözmez ama dağınık duran tecrübeye bir dil verir. İsmini koyabildiğimiz şey en azından artık bütünüyle karanlıkta değildir.

Galiba Carnelutti’nin yaşlandıkça kelimelerin değerini daha fazla anlaması bundan. İsim, eşyanın üzerine yapıştırılmış küçük bir etiket değil.

Yüce kitabımız hikâyemizi anlatırken ilk insan ve ilk peygamber Adem aleyhisselam’a “eşyanın isimlerinin” öğretildiğini söyler. Bunun üzerine düşünmeliyiz zira burada kim olduğumuzun cevabı yatmakta.

Eşyanın ne’liği ve bizim kim’liğimiz burada.

Şairin deyişiyle kapatalım:

Lügat, bir isim ver bana halimden;

Herkesin bildiği dilden bir isim!

Eski esvablarım, tutun elimden;

Aynalar, söyleyin bana, ben kimim?