Lübnan’da Bir Muhammed Ali

لكم لبنانكم ولي لبناني

لكم لبنانكم ومعضلاته، ولي لبناني وجماله

Sizin Lübnan’ınız size, benim Lübnan’ım bana.

Sizin Lübnan’ınız ve sorunları size; benim Lübnan’ım ve güzelliği bana.

Halil Cibran böyle başlıyor, biz de böyle başlayalım.

Devamında

لبنانكم عقدة سياسية تحاول حلها الأيام

Sizin Lübnan’ınız, zamanın çözmeye çalıştığı siyasî bir düğümdür

لبنانكم ينفصل آنًا عن سوريا ويتصل بها آونة

Sizin Lübnan’ınız bazen Suriye’den ayrılır, bazen ona bağlanır

(Bu arada Türkiye’de Halil Cibran denince akla gelen çevirmenlerden biri de Aytunç Altındal’dır; Ermiş ve Sözler başta olmak üzere Cibran’ın pek çok metnini Türkçeye taşıyan isimlerden biridir.)

Aradan bir asır geçti. Geçtiğimiz aylarda Ankara’dan, MHP kulislerinden hayli çarpıcı bir iddia gündeme düştü. Gazeteci Ahmet Yeşiltepe, MHP kaynaklarına dayanarak Devlet Bahçeli’nin Lübnan’ın Suriye’ye bağlanması ve katılması yönünde bir “projeksiyon” üzerinde çalıştığını söyledi. Böyle bir fikrin 2026 Türkiye’sinde yeniden konuşulması bile yeterince dikkat çekicidir sanırım.

Görenedir görene

Köre nedir köre ne

Yüz yıl önce mesele Lübnan’ın Suriye’den ayrılmasıydı. Bugün yeniden Suriye’ye bağlanması konuşuluyor.

“Lübnan” adı Osmanlı defterlerinde yeni değil diyebiliriz. 1860’taki kanlı Dürzi-Maruni çatışmalarının ardından 1861’de Cebel-i Lübnan Mutasarrıflığı kuruldu. İstanbul’un tayin ettiği Hristiyan bir mutasarrıf tarafından yönetilen bu yapı bugünkü Lübnan’dan daha küçüktü zira Beyrut, Trablus, Sayda, Sur ve Bekaa’nın önemli bölümü dışarıdaydı.

Birinci Dünya Savaşı sonrasında iş daha da karıştı. Faysal’ın Şam’da kurduğu Arap Krallığı 1920’de Fransızlar tarafından dağıtıldı. Aynı yıl, 1 Eylül’de General Henri Gouraud “Büyük Lübnan”ı ilan etti. Kıyı şehirleri ve Bekaa dâhil daha geniş bir coğrafya Cebel-i Lübnan’a eklendi; bugünkü sınırların ana hatları böyle ortaya çıktı. Suriye milliyetçilerinin önemli bir kısmı ise bu ayrılığı hiçbir zaman hazmetmedi.

David Hirst, Lübnan üzerine kaleme aldığı kitabına Bakunin’den ödünç aldığı bir başlığı koymuştu: Beware of Small States. Alt başlık daha da açık: Lebanon, Battleground of the Middle East. “Küçük devletlerden sakının; Lübnan, Ortadoğu’nun savaş alanı.” Hirst’in anlattığı Lübnan, büyük güçlerin kendi hesaplarını sık sık onun toprağında gördüğü bir ülke. Lübnan’ın talihsizliği yalnızca küçük olması değil aynı zamanda fazlasıyla merkezde kalmasıdır.

Tam burada “Muhammed Ali” adına da bir parantez açmak gerekiyor. Biz Kavalalı Mehmed Ali Paşa diyoruz; Arapça tarih yazımında o da Muhammad Ali Paşa. Mısır’ın resmî tarih anlatısında hâlâ modern devletin kurucusu olarak anılıyor. Üstelik Lübnan’ın hikâyesine de yabancı değil: Oğlu İbrahim Paşa’nın orduları Suriye’yi ele geçirdi, Lübnan 1832-1840 arasında Mısır idaresinde kaldı ve aynı ordu Anadolu’da Kütahya’ya kadar ilerleyip İstanbul’u bile tehdit etti.

İsimlerin de hafızası vardır. Kahire için kurucu, İstanbul için bir vakit tehdit olan “Muhammed Ali”, bir asır sonra Şam’da başka bir adamın adı olarak karşımıza çıkıyor: Muhammed Ali el-Abid; Osmanlı kayıtlarındaki adıyla Mehmed Ali Bey.

Onun hikâyesi babası Ahmed İzzet Paşa’dan, namıdiğer Arap İzzet’ten ayrı okunamaz. İzzet Paşa, II. Abdülhamid’in Mabeyn ikinci kâtibi ve Arap siyaseti konusunda güvendiği danışmanlarından biriydi. Fakat işi saray kâtipliğinden ibaret değildi. 1891’de, henüz Cidde Evkaf Müdürü iken, Şam’dan Medine’ye uzanacak bir demiryolunun askerî, siyasî ve hac yolculuğu bakımından sağlayacağı faydaları anlatan kapsamlı bir layiha hazırladı. Hicaz Demiryolu hayata geçirilirken kurulan Komisyon-ı Âli’nin de perde arkasındaki asıl idarecilerinden biri oldu. Yani baba, İstanbul’un Arap vilayetleriyle kurduğu bağın tam merkezindeydi.

Oğlu Muhammed Ali 1867’de Şam’da doğdu; Galatasaray’da okudu, Paris’te hukuk tahsil etti ve Osmanlı Hariciyesi’ne girdi. 1907-1908 yıllarında Washington’da Osmanlı elçisi olarak görev yaptı. İmparatorluğun dağılmasından sonra Şam’a döndü; 1922’de maliyenin başına geçti ve 11 Haziran 1932’de Fransız mandası altındaki Suriye Cumhuriyeti’nin ilk cumhurbaşkanı seçildi.

Bir Abdülhamid paşasının oğlu, birkaç on yıl sonra Fransız mandası altındaki bir Arap cumhuriyetinin başındaydı. Tek bir biyografi devrin tuhaflığını uzun tarih kitaplarından daha iyi anlatıyor.

El-Abid’in önündeki meselelerden biri yine sınırdı. 1936’daki genel grevlerin ardından Fransa, Haşim el-Atasi başkanlığındaki Ulusal Blok heyetiyle masaya oturdu. Eylül ayında imzalanan anlaşma Suriye’ye kademeli bağımsızlık öngörüyor, Alevi ve Dürzi bölgelerini Suriye’ye bağlıyor fakat Lübnan’ı dışarıda bırakıyordu. Fransa birkaç ay sonra Lübnan’la da ayrı bir anlaşma yaptı.

Haşim el-Atasi adı da öyle geçilip gidilecek bir isim değil. Ortadoğu’yu anlamak için partiler/bloklar/cemiyetler kadar aileleri de bilmek gerekiyor. Atasiler, Humus’un yüzyıllardır öne çıkan eşraf ailelerinden biri. Haşim el-Atasi’den sonra Luay ve Nureddin el-Atasi de Suriye’de devletin başına geçti; aileden bakanlar, diplomatlar, hukukçular çıktı. Soyadı bugün de Suriye kamusal hayatından silinmiş değil: Huda Atasi 2025’te Ulusal Diyalog hazırlık komitesinde yer aldı, 2026’da da Halk Meclisi’ne atanan isimlerden biri oldu. Teemmel!

El-Abid aynı yılın sonunda görevden çekildi. İşin ironik tarafı, Suriye’nin bağımsızlığı için imzalanan 1936 anlaşmasını Fransız Parlamentosu hiçbir zaman onaylamadı.

Bu anlaşmanın bizim tarihimize değen tarafı ise İskenderun Sancağı, yani Hatay’dı. Suriye’ye bağımsızlık verilirken sancağın geleceğinin de Suriye’yle birlikte ele alınması Ankara’yı harekete geçirdi. Türkiye, 1921 Ankara Antlaşması’yla tanınmış özel statüyü hatırlattı; mesele Milletler Cemiyeti’ne taşındı. 1938’de Hatay Devleti kuruldu, 1939’da Hatay Türkiye’ye katıldı.

Muhammed Ali el-Abid bunları artık makamından uzakta izliyordu. 22 Ekim 1939’da Roma’da bir otelde geçirdiği kalp krizi sonucu öldü. Naaşı Beyrut’a getirildi; cenaze buradan Şam’a uğurlandı.

İnsan ister istemez o güzergâhta duruyor. Hayatının en çetin siyasî meselelerinden biri Suriye ile Lübnan’ın birbirinden ayrılması olan bir adam, son yolculuğunda Beyrut’tan Şam’a dönüyordu.

Üstelik iki ülkenin bağımsız devletler olarak resmî diplomatik ilişki kurması için 2008’i beklemek gerekecekti ve karşılıklı büyükelçiler ise 2009’da görevlerine başladı.

Cibran’ın yüz yıl önceki cümlesi bu yüzden bugün tuhaf biçimde canlı duruyor: Lübnan bazen Suriye’den ayrılıyor, bazen ona bağlanıyor. Elbette bugün sınırlar başka, devletler başka, hukuk başka. Fakat tartışmanın hafızası pek değişmiyor.

Hafızasını diri tutan dünü okuyabilir, dünü okuyan bugünü anlayabilir. Zaman düz bir çizgide mi ilerler, yoksa Vico’nun corsi e ricorsi dediği gibi benzer örüntüler içinde yeniden mi karşımıza çıkar bilinmez fakat benzer isimleri, soruları ve sorunları tekrar tekrar önümüze getirdiği aşikar.

Akif’in deyişiyle bitirelim.

Geçmişten adam hisse kaparmış… Ne masal şey!

Beş bin senelik kıssa yarım hisse mi verdi?

Tarihi tekerrür diye tarif ediyorlar;

Hiç ibret alınsaydı, tekerrür mü ederdi?