Dua Lipa’nın Başındaki Bardak

Pazar sabahı telefonuma bir düğün videosu düştü.

Kosova’da, Peja’da; bizdeki eski adıyla İpek’te bir düğün. Ortada siyah elbiseli bir kadın başında bir bardak ile Arnavut oyunu oynuyor. Vallet Shqiptare!

Etrafındaki herkes el çırpıyor. Kadın dönüyor, eğiliyor, doğruluyor; bardak düşmüyor.

Kadın Dua Lipa.

Kuzeni evlenmiş. Kendisi de X hesabından büyük bir coşkuyla bunu paylaştı. Lipa’nın akranı sayılabilecek ve ülkemizde yenice ünlenmiş bazı kişilerin bırakın İstanbul’u dünyanın öbür ucunda düğün merasimi tertiplediğini hatırladım sonra ve bana tuhaf geldi bu tablo.

Dua Lipa’yı tanımayan pek yoktur ama hikâyesinin ilginizi çekebilecek bilinmeyen tarafları var. Londra’da doğuyor. Anne babası Yugoslavya dağılırken Priştine’den İngiltere’ye gidiyor. Sonra aile yeniden Kosova’ya dönüyor, Lipa genç yaşta tekrar Londra’ya gidiyor ve birkaç yıl içinde dünyanın en tanınmış şarkıcılarından biri oluyor, babası da kendi bölgesinde meşhur bir vokalist zaten.

Buraya kadar bildiğimiz göçmen hikâyesi.

Benim takıldığım yer başka.

Dua Lipa bugün dünyanın her yerinde tanınan bir kadın. Ama kuzeninin düğününde herkes ne yapıyorsa onu yapıyor; bardağı başına koyuyor ve en doğal haliyle eğlenceye dahil oluyor.

Üstelik bardağı da düşürmüyor.

İpek dediğimiz yer buraya kadar anlattıklarımıza farklı bir ivme katacak zenginliğe sahip, zaten mevzumuz da esas itibariyle ne düğün ne bardak ne de Lipa. İpek’te, yani Peja’da, eski çarşının göbeğinde 1471 tarihli Bayraklı Camii duruyor. Biraz ötede ise Sırp Ortodoks dünyasının en önemli merkezlerinden İpek Patrikhanesi. Üstelik bu iki hafıza birbirinden bütünüyle kopuk da değil: Patrikhane 1557’de Osmanlı idaresinin izniyle yeniden Sırp Kilisesi’nin ruhani merkezi hâline geliyor. Şehrin başka bir köşesinde ise 1899’da İpek Birliği’ni kuran Haxhi Zeka’nın hatırası var; mezarı da Bayraklı Camii’nin haziresinde. Birkaç kilometrelik alana Osmanlı, Sırp Ortodoks ve Arnavut millî hafızası bu kadar sıkışınca, aynı şehrin taşlarında iki değil belki üç ayrı damar dolaşıyor. E haliyle böyle bir yerde düğünde çalınan müziğe yalnız müzik, oynanan oyuna yalnız oyun diye bakmak zorlaşıyor.

Balkanlarda tarih kitaplarda yaşamaz zaten, fay hatları diri, asabiyye canlıdır. Bunlar bazen mezarlıkta, bazen yemek adında, bazen düğünde çalınan bir ezgide çıkıverir karşınıza.

Adela Peeva’nın Bu Şarkı Kimin? belgeselini bilenler hatırlar. Peeva, bizim “Üsküdar’a gider iken” diye bildiğimiz ezginin peşine düşüyor. Türkiye’den çıkıp Yunanistan’a, Makedonya’ya, Arnavutluk’a, Bosna’ya, Sırbistan’a, Bulgaristan’a gidiyor. Şarkı neredeyse her yerde biliniyor.

Daha ilginci, neredeyse herkes şarkının kendisine ait olduğundan emin.

Bosna’da başka bir şeye dönüşmüş, Yunanistan’da başka bir şeye. Bir yerde aşk şarkısı, bir yerde ilahi, bir yerde millî hafızanın parçası. Şarkının başka bir halka da ait olabileceğini söylediğinizde ise işin tadı kaçıyor belgeselde.

Demek ki folklor dediğimiz şey yalnızca şalvar, davul ve birkaç güzel fotoğraftan ibaret değil.

Devletler de bunu zaten bilir.

Yugoslavya’nın büyük cumhuriyetlerinin devlet folklor toplulukları vardı: Belgrad’da Kolo, Zagreb’de Lado, Üsküp’te Tanec. Dünyayı geziyorlar, gösteri yapıyorlar, alkış topluyorlardı. Soğuk Savaş yıllarında bu kafilelerin yalnızca dansçılardan ibaret olmadığına dair hikâyeler de eksik değildir.

Doğrusu şaşırtıcı da değil.

İnsanlar nereye giderse şarkıları da gider. Şarkılarla beraber dil gider, hikâye gider, aidiyet gider. Bunların peşinden bazen devlet gider, bazen diplomat, bazen de başka mesleklerden insanlar.

Kültürün “yumuşak” denilen tarafı bazen sandığımızdan epey serttir.

Videoya dikkatli bakan bir şey daha görebilir: düğünün önemli bir kısmı gurbetçidir. Kosova’nın yaz düğünleri Almanya’dan, İsviçre’den, Avusturya’dan gelenlerle kalabalıklaşır. Yugoslavya’dan Almanya’ya işçi göçüyle başlayan yol, doksanlarda savaşla, sonrasında geçim derdiyle açık kaldı.

Almanya’nın Kosova’yla ilişkisi ise yalnızca gurbetçi arabalarından ibaret değil. Savaş sonrasında Alman markı gündelik hayatın parçası oldu, Alman askerleri bölgede bulundu, Almanya bağımsızlığı en erken tanıyan ülkeler arasındaydı. Bunları yan yana koyunca insan ister istemez düşünüyor: Bir devletin başka bir toplumun hayatına girmesinin kaç yolu vardır? Para, asker, göç, okul, dil, kültür…

Fakat işin esas garip tarafı şu: bütün bunlara rağmen bir çocuğa düğünde mendilin nasıl tutulacağını yahut bardağın nasıl taşınacağını genellikle ve tabii olarak devlet değil de aile öğretiyor.

Dua Lipa’yı bu yüzden ilginç buluyorum. Londra’da doğmuş, İngilizce şarkılarla dünyaca meşhur olmuş bir kadın fakat akraba düğününe gelince mendili eline alıyor, başına bardağı koyuyor ve oyuna giriyor.

O zaman aynı soruyu Almanya’daki Türklere de sormak gerekiyor. Oradaki kaç aile çocuğuna bir halayın ilk üç adımını öğretti? Kaçı bir türkünün ilk dizesini biliyor?

İnsanın memleketi pasaportunda yazdığı yerden daha garip bir yerde saklanıyor demek ki.

Bir ezginin içinde.

Bir düğün sofrasında.

Ya da başınızın üzerinde düşürmemeye çalıştığınız bir bardakta.

Peja’da bardak düşmedi.

Gelecek yaz yine düğün olur. Bir başkası başına bardak koyar. Belki düşürür; gülerler, yeniden koyarlar. Oyun devam eder.

Peeva’nın yıllar önce peşine düştüğü şarkı da öyle.

Kimin olduğu hâlâ tartışılıyor.

Balkanlar hâlâ söylüyor ve biz Ankara’dan dinliyoruz:

Üsküdar’a gider iken aldı da bir yağmur,
Kâtibimin setresi uzun, eteği çamur.