Milletin Gemisi

Amentü, bir millet millet yapan şeydir. Milletin var olması ise o amentüyü bilip hakikatini hayata taşımasıyla mümkündür. İhsan Fazlıoğlu Hoca “Selçuklu’yu ve dolaylı olarak Osmanlı’yı inşa eden metin Nesefî Akaidi metnidir” demişti, öyle hatırlıyorum. Selçuklu Türklerinin bağlandığı Hanefî-Mâtürîdî inanç dünyasının en yoğun ifadesi Nesefî Akâidi’dir. Bu metin Osmanlı medresesine Teftâzânî şerhiyle girmiş ve kelam eğitiminin omurgası olmuştur. Hasılı varlığa ve onu var edene dair inanç, ferdin ve cemiyetin temel direğidir.

Şair bir yerde “üzerime yüreğimden başka muska takmadan konuşmak istiyorum” diyor. Esaslı bir kelamdır zira en büyük zırh ve sağlam kale temiz bir yürektir. Yüreği yani kalbi, sahibinin istediği rotaya çekmediğimiz sürece gemiyi teşrif etmemiz hiçbir anlam ifade etmez. Rotası belli olmayan gemiye her rüzgar yön verebilir. Bir gemi ne kadar gösterişli olursa olsun istikameti bozuk ise ne varacağı yer ne de gideceği yol selamettedir.

Kabul etmek gerekir ki tasavvuf bizim özümüzdür gerek muhtevası gerek çeşitli suret ve tezahürleriyle. Ancak son dönem Bektaşi erenlerinden Hamdi Baba’nın“Bektaşiyyül meşreb Hanefiyyül mezhebim”  sözünden de anlıyoruz ki şu ya da bu hangi ekolden olursa olsun esas merkez ve doğru çizgi sahih bir itikattır, öyle olmalıdır. İmâm-ı Âzam Ebû Hanîfe’ye nisbet edilen ve talebeleri tarafından rivayet edilen el-Fıkhu’l-ekber bir itikat metnidir. Buradan anlıyoruz ki en büyük fıkıh, en büyük anlayış önce aklı, kalbi batıl, hurafe ve bid’at itikatlardan temizleyip sahih bir iman ile yaşayıp can verebilmektir.

Bu girizgah ve haddim olmasa da tembihattan sonra merhum Erol Güngör’ün bir sözüne kulak verelim:

“Nerede evliya kabri varsa orası Türk toprağıdır. Evliyası olmayan yerde Türk de yok demektir; eğer olsaydı mutlaka içlerinden ya bir şehit, ya bir ulu kişi çıkardı ve halkın gönüllerini kendi kabri üstünde birleştirirdi.”

Bir de İbnü’l Emin Mahmûd Kemâl Beyefendi’yi kemâl-i hürmetle dinleyelim:

“Eslâfın ahvâl ve âsârını tedkîk edenler onların hayâtını ma’nen temdîd ve ahlâfın efkârını da tenvîr etmiş olurlar ki, bu hıdmet-i mebrûre, âlem-i insâniyyeti sitâyiş-hân eder. Ecdâd-ı ma’nevîyye makâmında bulunan eslâf-ı kirâma karşı hiss-i hürmet ve muhabbet ile muhât olmayan kalbler, ihâta-i meâlîye müsteid olmayan kulûb-ı kâsiyedir ki, ashâbı, aşk-ı vatanla münevverü’l-cenân olan hamiyyet-mendân, ümmet nezdinde her zamân merdûd ve mat’ûndur. (من ورَّخ مؤمنا فقد أحياه) hadîs-i şerîfi de menkûldür.”

Bugünkü Türkçeyle:

Geçmiş büyüklerin yaşayışlarını ve eserlerini inceleyenler, hem onların ömrünü manen uzatmış hem de sonraki nesillerin zihnini aydınlatmış olurlar, bu hayırlı hizmet bütün insanlığa bir armağan ve bir övgüdür.

Bizim için manevi ecdad hükmünde olan muhterem büyüklerimize karşı saygı ve sevgiyle dolu olmayan kalpler, yüce değerleri kavrayıp kucaklayamayan katılaşmış kalplerdir.

Böyle kalplerin sahipleri, gönlü vatan sevgisiyle aydınlanmış hamiyetli insanların ve ümmetin gözünde her zaman reddedilmiş, kınanmış kimselerdir.

“Bir müminin hayatını yazan, onu diriltmiş olur.” mealinde bir hadis-i şerif de nakledilmiştir.

Bu uzun parçayı buraya almamın bir sebebi var.

İbnü’l Emin, Hüseyin Vassaf Efendi’nin Sefîne-i Evliyâ’sı için kaleme aldığı takdir ve takriz yazısında söylüyor bunları.

Üstelik karşısındaki zâtı uzaktan tanımıyor. Hüseyin Vassaf ile İbnü’l Emin yakın dostlar. Vassaf Efendi, İbnü’l Emin Bey’in hayatını da ayrıca Kemâlü’l-Kemâl adıyla kaleme almıştır. Dolayısıyla İbnü’l Emin’in yukarıdaki sözleri, yalnızca geçmişin büyüklerini yazmanın faziletine dair umumî bir nasihat değil. Hazret bu veciz ifadelerle Hüseyin Vassaf Efendi’nin yaptığı işi tarif  ve taltif ediyor ve bizlere de ikazda bulunuyor esasen.

Hüseyin Vassaf Efendi 1872’de İstanbul’da doğuyor. Memuriyet hayatı var, şiirleri var, tasavvufî eserleri var fakat bugün adını asıl yaşatan eseri Sefîne-i Evliyâ’dır diyebiliriz.

Beş cilt.

İki bine yakın sûfînin hayatı.

Yüzlerce kaynak, seyahatler, tekkeler, türbeler, hazireler, yaşayan insanlardan toplanan bilgiler...

Vassaf Efendi eseri üzerinde yaklaşık yirmi yıl çalışıyor. Üstelik yalnız kitaplardan nakil yapmakla yetinmiyor. Kendi zamanında yaşayan pek çok mutasavvıfı tanıyor, meclislerine giriyor, kimden el aldıklarını, hangi dergâhta bulunduklarını, nerede medfun olduklarını kaydediyor. Bu sebeple Sefîne-i Evliyâ, bilhassa son devir İstanbul tasavvuf hayatı için bugün başka yerde bulunması güç pek çok bilgiyi muhafaza ediyor.

Kitabın ismini de dikkatlice okumalıyız, Sefîne!

Vassaf Efendi isimleri bir gemiye doldurmuş desek pek yanlış olmaz. Hazret, belki o gün  yazmasa bugün hakkında iki satır bile bulamayacağımız nice insanı, kıymetli hatıra ve bilgileri kayıt altına alıyor.

İbnü’l Emin Bey’in “hayatlarını manen uzatmak” dediği şey herhalde tam olarak budur.

Özellikle İstanbul’da ve tüm vatan sathında yaşayan herkes için bu hususların büyük bir kıymeti var. Eski mezarlıklarda gezerken bazen taşa bakarsınız, isim okunmaz. Bazen isim vardır, kim olduğu bilinmez. Bir sokakta tekke adı kalmıştır, tekke yoktur. Bir semtin adı bir şeyhe çıkar, şeyhin kim olduğunu orada yaşayanların çoğu bilmez.

Bu noktada Erol Güngör’ün sözünü derhatır etmek lazım gelir. Bir velînin kabri gerçekten bir memleketin tarihine dair çok şey anlatır. Fakat kabrin başına gidip bir Fâtiha okumakla beraber, orada kimin yattığını da bilmek zarureti vardır. Bu kendimiz olabilmek ve kendimiz kalabilmek için bir asgari niteliktir, bir lüks değildir.

Lacan’dan hareketle Žižek’in meşhur ettiği bir düşünce var: Ölüler niçin geri döner? Böyle bir yazıda Lacan ve Zizek anmak ne kadar münasip bilmiyorum ve eslafımızın şehadet makamıyla hay olduğuna da itikadımız tamdır. Fakat biliyoruz ki kabir altındaki dirileri, toprak üstünde yaşayan ölüler hem gaflet hem de çoğu zaman ihanet ile çokca incitmiştir. Bu meyanda her insan fanidir ancak kıymetleri ile baki olanları gömmeye çalışmanın beyhude bir çaba olduğunu milletçe hatırlamak zorundayız. Zira “usulüne uygun olarak gömülmeyen her şey geri döner.”

Geçmişi gömmek başka, geçmişle hesabı görmek başka.

Hele geçmişi toptan yermek, onunla hesabı gördüğümüz anlamına hiç gelmiyor. Bir devri kötülemek de yüceltmek de onu bilmenin yerine geçmez. Ne olduğunu, kimlerin yaşadığını, ne söylediklerini ve ne bıraktıklarını bilmeden yapılan her hesap açık kalıyor.

Eslafımız ve büyük bildiğimiz göçmüşlerimiz zaten bizden övgü istemiyorlar.

Hakaret zaten haddimiz değil. Ta’dil ve tenkit de ehlinin işi.

Onların evvela bizden istedikleri hatırlanmaktır, bugünümüzü ve yarınımızı istikametle tayin edebilmektir.

Bu, öncelikle bizatihi kendimizi milli ve manevi olarak kaybetmememiz için değilse ya nedendir?

Sonuç olarak, Hüseyin Vassaf Hazretleri o güzel diliyle vasf etmiş ve Hazret-i Mahmud Kemal’de kemâliyle şerh etmiş.

Bize kalan asırlık borç nedir diye soracak olursak bu soruyu davacı olmadan önce davayı anlamak ve davayı anlamak için de bize bırakılan izleri doğru bir şekilde takip etmektir diye cevaplayabiliriz.