İpsilanti Yalısı

“Hiçbir plan yapmayacaksınız ama kendinizi iyi hazırlayacaksınız, eğitiminizi sağlam şekilde sevdiğiniz alanda yapacaksınız. Sonra önünüze gelen fırsatları değerlendireceksiniz. Şirketlerin stratejik planlarıyla da hep dalga geçerim. Pusulanız dünyayı anlamak ve dünyanın geleceği hakkında bir fikriniz olması olacak. Bu bir yelkenci yaklaşımı; denizde akıntı ve rüzgârlar değişebilir... Hazırlıklı olacaksınız.”

Bu sözler Emre Gönensay’a ait. Hayatını anlattığı “Hayata Açtığım Yelken” uzun zamandır elimde. Baştan sona bir solukta okuyup bitiremedim; kısım kısım, ara ara okuyorum. Belki de böyle okunması gereken bir kitaptır; rüzgâr hangi sayfayı açarsa oradan devam edilir. Bu kitap vesilesiyle hikâyesini öğrendiğim bir yalıdan ve onun geçmişinden bahsedeceğim. Haftayı bir yalı sohbetiyle kapatalım.

Deniz öyle bir şeydir ki dokunduğu her şeye kıymet verir. Kıyısındaki yalı onunla yalı olur, üstünde süzülen yelken onunla yelken. Denizden uzak düşmüş bir yalı yalnızca büyük bir evdir, denizden uzak kalmış insan da ikamesi zor bir yoksunluk içerisindedir desek abartmış olmayız.

Gönensay’ın kitabını karıştırırken adına rastlayıp peşine düştüğüm yalı, Tarabya'daki İpsilanti Yalısı. Bugün sahil yolunun kalabalığında pek göze çarpmayan bir binadır; önünden geçenlerin çoğu, burada Boğaz'ın en dramatik hikâyelerinden birinin yaşandığını bilmez.

İpsilantiler, Fener’in büyük Rum ailelerindendi. On sekizinci yüzyılda Bâbıâli’de baş tercümanlık yaptılar, Eflak ve Boğdan’a voyvoda olarak gönderildiler, zenginleştiler. Yalıyı da o yüzyılın sonunda yaptırdılar. Ressam Melling’in çizimlerinde çıkmaları, cumbaları, katmanlı cepheleriyle görülen bu yapı, devrinin en gösterişli yalılarından biriydi. Boğaz’da bir rivayet dolaşır: ailenin çöküşü bu yalıyla başlamış. Gösterişin göze battığını söyleyenler çoktur. Rivayetin doğrusunu bilmeyiz, ama sonrasını biliriz.

Ailenin reisi Aleksandros İpsilanti, devlete yıllarca hizmet etmiş bir voyvodaydı. Oğlu Konstantin ise Rusya’ya yakınlığıyla biliniyordu; 1806’da Fransa elçisi General Sebastiani’nin ısrarıyla azledildi ve Rusya’ya kaçtı. Bedelini İstanbul’da kalan babası ödedi: seksen yaşını aşmış Aleksandros, Ocak 1807’de idam edildi, yalıya müsadere geldi.

Hikâyenin bundan sonrası insanı gülümsetir. III. Selim yalıyı, oğlunun azledilmesini isteyen o Fransız elçisine, Sebastiani’ye hediye etti. İntikamın bu kadar kibarı az görülür. On dört yıl sonra torun Aleksandros İpsilanti Boğdan’da isyan bayrağını kaldırıp Yunan bağımsızlık savaşının ilk kıvılcımını çaktığında, Tarabya’daki yalı çoktan Fransızların olmuştu.

Yalının sonu da kendine benzer. 1913’teki yangında asıl bina tamamen yok oldu, geriye yalnızca hizmetkârların kaldığı yan bina kaldı. Efendilerin yalısı yandı, hizmetkârların evi ayakta durdu. O bina 1989’dan beri Marmara Üniversitesi’nin Fransızca Kamu Yönetimi bölümüne ev sahipliği yapıyor. Sebastiani’ye hediye edilen yalının son duvarları arasında bugün öğrenciler Fransızca kamu yönetimi okuyor.

Akıntı ve rüzgâr değişir, bunu denizciler bilir, Boğaz’da ise bir yalıdan daha iyi bilen yoktur sanırım.