Sessiz Tanık

Bir el, bir bileğe uzanır. İki parmak, deriye hafifçe bastırılır. Ve orada, kimsenin göremediği bir yerde, bir ritim atar — sessizce, durmadan, doğduğumuz günden beri.

Kendi hıltını dinleyip dinlemediğini sormuştuk, hatırlarsınız. İşte o dinleme, çoğu zaman burada başlar bir elin, bir bileğe uzandığı yerde.

Kadim tabip bir hastayı ilk gördüğünde önce konuşmazdı. Elini uzatır, nabza dokunurdu. Çünkü biliyordu ki beden, dilinden önce nabzıyla konuşur.

— ✦ —

Ne Zaman, Nasıl Dinlenir

O el kime aitti, hiç düşünmüş müsünüz? Belki yaşlı bir tabibe, belki bir köy hekimine. Oda sessizdi; dışarıda ne varsa geride kalmıştı.

Kadim gelenekte nabzın en doğru dinlendiği an sabahın erken saatleriydi — kişi henüz yemek yememiş, henüz telaşa kapılmamış, gece uykusundan yeni çıkmışken. İbn Sînâ'nın el-Kânûn fi't-Tıb'ında da bu ayrıntıya değinilir: nabız, bedenin en sakin hâlinde, en doğru sesini verir. Öğleden sonra alınan bir nabız, yemekten, hareketten, güneşin sıcaklığından etkilenmiş olabilir kadim tabip bunu bilir, ona göre değerlendirirdi.

Dokunuş da kendine has bir edeple yapılırdı: iki ya da üç parmak, bileğin iç kısmına, ne çok bastırarak ne çok hafif, sessizce yerleştirilirdi. Tabip gözlerini kapatır, acele etmeden, uzunca bir süre sessizce dinlerdi. Acele bir dokunuş, yanlış bir okumaya yol açardı.

— ✦ —

Nabzın Nitelikleri

Nabız, yalnızca kalbin attığını göstermez. Kadim gelenekte nabız, bedenin o anki hâlini, hıltların o anki dengesini taşıyan bir haberci gibidir. Kadim tabip nabza bakarken birkaç niteliğe dikkat ederdi:

Hız — hızlı mı, yavaş mı attığı. Hızlı ve güçlü bir nabız (nabz-ı serî), çoğu zaman sıcak bir hıltın (dem ya da safra) baskın olduğuna işaret ederdi bir taşkınlık, bir ateş, bir aceleci hâl. Yavaş bir nabız (nabz-ı bâtî), soğuk bir hıltın (balgam ya da sevda) ağır bastığına işaret ederdi  bir durgunluk, bir içe çekilme.

Güç — nabzın parmak altında ne kadar belirgin hissedildiği. Güçlü, dolgun bir nabız canlılığa, zayıf ve ince bir nabız bir eksikliğe, bir tükenmişliğe işaret ederdi.

Genişlik — nabzın parmak altında ne kadar “geniş” hissedildiği; bazı tabipler bunu bir dalganın genişliğine benzetirdi. Geniş bir nabız bir taşkınlığa, dar bir nabız bir sıkışmaya, bir gerginliğe işaret ederdi.

Düzen — nabzın kendini tekrarlama biçimi. Düzenli bir nabız bir dengeye, düzensiz kararsız bir nabız (nabz-ı gayr-i muntazam) bir çatışmaya, henüz oturmamış bir duruma işaret ederdi.

Bu dört nitelik bir araya geldiğinde, kadim tabip bedenin o anki hikâyesini, sözle anlatılmadan, parmak ucunda okurdu.

Bu yüzden kadim gelenekte mesele çoğu zaman yalnızca sayıyı bilmek değildi — çünkü normal, herkeste aynı sayı değildir. Her insan bir âlemdir; her âlemin kendi ritmi, kendi ölçüsü vardır. Kadim mizaç anlayışına göre sıcak-kuru bir mizacın nabzının doğası gereği daha hızlı, soğuk-nemli bir mizacınkinin daha yavaş ve derin seyretmesi beklenirdi — bu bir hastalık değil, kendi diliyle konuşan bir bedendi. Aynı sayı, bu bakışa göre, iki farklı bedende iki farklı anlam taşıyabilirdi.

— ✦ —

O oda artık pek kalmadı. Bugünün muayenehanesinde ışık daha beyaz, elde çoğu zaman bir cihaz var — parmak değil.

Bir ölçüm cihazı saniyeler içinde bir sayı verir — “72” der, geçer. Oysa kadim gelenek sayıyla değil, nitelikle ilgilenirdi: nabız sert mi yumuşak mı, derin mi yüzeysel mi, sakin mi telaşlı mı? Bu sorular bir sayının asla veremeyeceği bir bilgi taşırdı.

Belki de bu yüzden modern muayenede insan kendini bir sayıya indirgenmiş hisseder bazen — “değerleriniz normal” denir ama kimse elini uzatıp dinlemez.

Nabız, rakamdan önce bir sesti; biz onu saymayı öğrenirken dinlemeyi unuttuk.

— ✦ —

Ama bu dinleme yalnızca tabibe ait değildir aslında. Herkes, kendi nabzına kendi eliyle dokunabilir — bir bileğe, birkaç saniyeliğine. Telaşlı bir günün ortasında, öfkeli bir anın hemen ardından, ya da sakin bir sabahta. Fark edilir ki nabız da bir gün içinde değişir — bazen hızlanır, bazen yavaşlar, bazen düzeni bozulur.

Bu değişim her zaman bir hastalık anlamına gelmez; beden bazen o anki yükünü, o anki hâlini böyle sessizce anlatır. Kadim gelenek bu yüzden nabza “bedenin dili” derdi; çünkü söylenmeyen çoğu şey, orada, parmak ucunda zaten söylenmiştir.

— ✦ —

Peki sen, son ne zaman durup kendi nabzını dinledin — sayı için değil, sadece dinlemek için?

— Ferhanca

Kaynaklar: Nabız muayenesi (nabz), kadim tıp geleneğinde (İbn Sînâ'nın el-Kânûn fi't-Tıb'ı başta olmak üzere, İslam ve Yunan tıbbının ortak mirasında) teşhisin temel yöntemlerinden biri olarak aktarılmıştır. Kullanılan terimler (nabz-ı serî, nabz-ı bâtî vb.) ve anlatılan uygulama sahneleri, bu geleneğin genel çerçevesine dayanan, sadeleştirilmiş bir aktarımdır; birebir tarihsel bir prosedür tarifi değildir. Modern tıpta nabız ölçümü farklı bir klinik amaçla ve farklı yöntemlerle yapılır; burada anlatılan kadim bir bakış açısıdır.