Algoritmik Esir Hayatımız veya "Beni Benden İyi Bilenler" Derneği

İnsanın kendi ruh halini keşfetmesi, eskiden uzun soluklu bir içsel yolculuk, belki birkaç seans terapi ya da en kötü ihtimalle dolunayda cam kenarına oturup kahve falı baktırmak suretiyle gerçekleşirdi. Hani öyle hemen "Ben bugün ne hissediyorum?" sorusunun cevabı kolay bulunmazdı; önce biraz bocalardınız, anlamsız bir melankoliye kapılırdınız ya da durduk yere mutfakta marul doğrarken hayatın anlamını sorgulardınız. Eskidi o günler. Artık ruh halimizin tahlilini bizden önce, cebimizde taşıdığımız o minik cam parçasının içindeki görünmez efendiler yapıyor.

Adına "algoritma" dedikleri, ne zaman uyuyup ne zaman ekrana boş boş baktığımızı hınzır bir tebessümle not eden o dijital kahinler, bizim unuttuğumuz anılarımızı bile bizden daha çok sahipleniyor. Sabah uyanıyorsunuz; daha gözünüzdeki çapak silinmemiş, kahve demleme eylemi henüz teorik aşamada. Telefonunuza düşen ilk bildirimle anlıyorsunuz ki, sistem sizin dün gece saat 03.14’te tam üç saniye boyunca baktığınız o absürt ürüne veya mırıldandığınız o şarkıya dayanarak ruhunuzun röntgenini çekmiş bile.

Dün gece evde tek başınıza, mutfakta yabancı dilde hüzünlü şarkılar eşliğinde dondurma kaşıklarken bulmuş olabilirsiniz kendinizi. Hiç kimseye söylemediniz, arama motoruna yazmaya üşendiniz, hatta belki o an aklınızdan bile uçup gitti. Fakat yapay zekanın o hassas radarları, ekrana dokunma hızınızdaki yavaşlamadan, kaydırma hareketinizdeki o hafif vazgeçmişlikten "Bu kul anlık bir varoluşsal sancı çekiyor" sonucunu çıkarıveriyor. Ve sabahına karşınıza çıkan akış, sanki hayatınızın özetiymiş gibi pıtı pıtı dökülüyor: Hayatta kalma rehberleri, 90’lardan kalma unutulmuş bir sitcom’un en dramatik sahnesi ve tabii ki aniden karşınıza çıkan o "yalnızlık temalı" enteresan belgesel önerileri.

İnsanın kendi mahremiyetine duyduğu saygı, bu dijital çağda kurban edilecek ilk şey zaten. Eskiden en büyük korkumuz günlüğümüzün başkaları tarafından okunmasıydı. Şimdi günlüğümüzü bizzat biz yazıyoruz; ama parmak izimizle, ekran süremizle, hangi videoda kaç saniye durakladığımızla, hangi gönderiyi öfkeyle hızlıca geçip hangisine "acaba" diye iki saniye fazla baktığımızla… Algoritma, bizim kendimize itiraf edemediğimiz zaaflarımızı, gizli karbonhidrat krizlerimizi ve pazartesi sendromlarımızı bizimle aynı evde yaşayan kedimizden bile daha iyi biliyor. Hatta bazen öyle bir raddeye geliyor ki, "Acaba hakikaten ben neyin peşindeyim?" diye kendi kararlarınızı sorgulamaya başlıyorsunuz. Adamlar sizin henüz satın almaya cesaret edemediğiniz hayallerinizi önünüze rekor indirimle getiriyor; sanki kafanızın içindeki düşünce havuzuna kameralar döşenmiş gibi.

İşin en trajikomik kısmı da şu: Bize sundukları bu yapay "ilgi" ve "anlaşılma" hissi o kadar pürüzsüz ki, bir süre sonra direnmiyoruz. "Vay arkadaş, adamlar beni ne güzel çözmüş" diyerek o akışın içine gönüllü bir köle olarak teslim oluyoruz. Kendi irademizle çıktığımız dijital sokaklarda, aslında önceden döşenmiş raylar üzerinde ilerliyoruz. Belki de asıl mesele, bizim insan olarak çok da karmaşık varlıklar olmamamızda yatıyor. Bütün o derin felsefi sorgulamalarımız, acılarımız, heveslerimiz üç beş satırlık kod parçasının veri tabanında "ilgi alanı: anlık melankoli ve kedi videoları" olarak özetlenebiliyormuş meğer.

Neyse, siz en iyisi telefonunuzu bir kenara bırakın, ekrana bakmayı kesin ve camdan dışarı bakın. En azından dışarıda rüzgârın estiğini, yaprakların hışırdadığını algoritmalar size fısıldamadan önce kendi gözlerinizle görebilirsiniz. Tabii rüzgârın estiğini de size birazdan önünüze düşecek "hava durumu simülasyonu" hatırlatmazsa…