EĞİK BAŞLAR ÇAĞI

Şifa Yazıları

EĞİK BAŞLAR ÇAĞI

Cep telefonu kaç kilo çeker?

— ✦ —

Telefonda "Yarın geliyorum" diyen ses, Çarşamba sabahı kapıdan giriyor.

Kapı eskidir, alçaktır. Gelen başını bir kez eğer, içeri girince doğrulur. Bu ses eğilmeden giriyor; başı zaten önde. Elinde telefon, bakışı telefonda. Üç gündür sırtı tutuk, başı çatlıyormuş.

"Yüzüstü uzan," diyor Şifacı.

Uzanıyor. Şifacının eli ensesine gidiyor; o tepeciği karanlıkta bile bulur. Boynun omuzlara karıştığı yerde, deriyi hafifçe iten sert bir yükselti.

"Hocam, bu ne?"

"Yedinci boyun omuru."

"Önceden yoktu."

"Vardı," diyor Şifacı. "Şimdi görünüyor."

Cevabı kendisi de tam bilmiyor. Çünkü bu soruyu artık her hafta duyuyor, bazen her gün. Üniversiteli bir kız aynı cümleyle geldi, elli yaşında bir esnaf aynı cümleyle; ikisi de ellerini ensesine götürerek. Raporlara da o kadar sık düşen bir ibare var ki kimse anlamını sormuyor: "servikal lordoz kaybı", yani boynun düzleşmesi. Herkes kelimeleri ezberlemiş, kimse nereden geldiklerini bilmiyor.

Bir tepecik, bir çağın ortak derdi olmuş.

Yastığın yanında telefon titreşiyor. Yüzü yastığa gömülü, ekranı göremiyor. Eli yine de telefona gidiyor.

Şifacı bir şey demiyor. Elini ensede bir an daha bekletiyor; parmağının altındaki tepecik, söylenmemiş bir cümlenin ucu gibi duruyor.

— ✦ —

Kaç Kilo?

Başımız, dik dururken dört buçuk ile beş buçuk kilo arasında gelir; küçük bir karpuz kadar. Omurga bu karpuzu dengede taşımak için kurulmuştur: boyun omurları yandan bakıldığında hafif bir yay çizer ve yük bu yayın üzerinde paylaşılır.

Baş öne eğildikçe hesap değişir. 2014'te yayımlanan bir biyomekanik modele göre, başın on beş derece eğilişinde omurgaya binen yük yaklaşık on iki kiloya çıkar; otuz derecede on sekize, kırk beş derecede yirmi ikiye, altmış derecede yirmi yediye. Yük santimle değil, açıyla büyür: baş ne kadar öne giderse boyun o kadar fazla yüklenir. Telefona bakan başın açısı kimi zaman bu son basamaklara yaklaşır. Yirmi yedi kilo, ilkokula giden bir çocuğun ağırlığıdır; ensenin üstünde, kıpırdamadan.

Şunu da söylemek gerekir: bunlar ölçüm değil, bir bilgisayar modelinin tahminidir. Kimse bir insan boynuna ölçüm aleti bağlayıp bu sayılara varmadı. Kimi araştırmacılar bu yükün omurganın taşıyabildiği sınırın çok altında kaldığını, telefona eğilen başın boyun ağrısıyla bağının da özellikle genç yetişkinlerde sanıldığı kadar net olmadığını söylüyor. Biz bu itirazı da yazıya alıyoruz; büyük bir sayı, tek başına doğru bir cümle yapmaz.

Öyleyse asıl yük belki kilo değil, süredir. Aynı çalışma, bir insanın günde iki ile dört saatini başı önde geçirdiğini varsayıyor; bu, yılda yaklaşık yedi yüz ile bin dört yüz saat eder. Aynı duruşta kalmak, aynı kasları saatlerce çalıştırmak, aynı omurları saatlerce sıkıştırmak demektir bu.

Ağır gelen telefon değil, kalkmayan baştır.

Telefonun kendisi iki yüz gram çeker. Başı yirmi yedi kiloya çıkaran, onu aşağı çeken bakıştır.

Yay ve Tepecik

Anlatıldığına göre yay yükü paylaştırmaya yatkındır; düze yakın bir hat ise yükü daha doğrudan taşır. Baş öne gidip omuzların önüne düştükçe boynun yayı gevşer, kimi zaman düzleşir. Raporlardaki "lordoz kaybı" cümlesi bedenin diliyle bunu söyler. Ama düzleşmenin tek başına hastalık olmadığını da eklemek gerekir; ağrısı olmayan pek çok insanın röntgeninde de aynı cümle yazılıdır. Hekim bunu hüküm olarak değil, bulgu olarak okur.

Tepeciğe gelince. Yedinci boyun omuru, anatomide zaten "öne çıkan omur" (vertebra prominens) diye anılır; boynun en belirgin kemiğidir ve çoğu insanın ensesinde elle bulunur. Bu tepeciğin kimde kemiğin kendisi, kimde üstüne yığılan doku, kimde de öne kayan başın bölgeyi olduğundan büyük göstermesi olduğunu söylemek zordur; ayırmak muayenenin işidir. Ekran alışkanlığıyla bağını kuran çalışmalar da var, bu bağı zayıf bulan itirazlar da. Biz ihtimalini söylüyor, hükmünü hekime bırakıyoruz.

Boyun fıtığı da bu tablonun içindedir. Disklerin, uzun süre aynı yükü taşıyan bir bölgede daha çabuk yıprandığı düşünülür. Ekranın tek başına fıtık yaptığını söylemek haksızlık olur; yaş, kalıtım, işin biçimi, eski bir darbe de söz sahibidir. Ama aynı duruşta saatlerce kalmanın diske iyi geldiğini de kimse söyleyemez.

Şunu açıkça söyleyelim: koldan parmaklara inen uyuşma, elde güç kaybı, düğme iliklemekte zorlanma, yürürken dengesizlik yazı meselesi değildir, muayene meselesidir. Ani başlayan ve hayatının en şiddetli olan baş ağrısı, konuşmanın bozulması, yüzün bir tarafa kayması, bir kolda ani güçsüzlük varsa beklenmez: 112 aranır.

— ✦ —

Yukarıdan Bakınca

Bir meydana yukarıdan bakalım. Yukarıdan insanın yüzü görünmez, tepesi görünür. Yüzlerce baş tepesi, aynı yöne eğik, aynı sessizlik. Bir bildirim sesi geliyor, yüz baş aynı anda eğiliyor; hiçbir davet bu kadar çabuk icabet görmemişti. Kalabalık bir an cemaate benzer: saf saf eğik başlar, kimsenin kimseye bakmadığı bir huşu. Yalnız yöneldikleri yer başka. Kıble avuca inmiş.

Tefekküre dalanın da başı eğiktir; ama o içeriye eğilir. Bizimki dışarıdan çekilmiş bir eğiklik. Adına bağlantı diyoruz; bağlanan boyundur.

Baktığımız yer, bedenimizin açısını belirler. Dağa bakan göğsünü açar, çocuğa bakan dizini kırar, denize bakan derin bir nefes alır, ekrana bakan boynunu büker. Bakış bir yöndür; beden o yöne uyar. İnsan uzun uzun baktığına doğru eğilir. Bir süre sonra eğilen yalnız boynu olmaz.

Bu yüzden bir bakışın ağırlığı boynun kilosuyla bitmez. Bakış üç yerde yük yapar: boyunda kilo olarak, günde saat olarak, gönülde iz olarak. İlk ikisini hesaplayabiliyoruz. Üçüncüsünü ne model gösterir ne cihaz.

Göz Mü İner, Boyun Mu?

Kur'an göze bir terbiye emreder, erkeğe de kadına da: "Mü'min erkeklere söyle: gözlerini (haramdan) sakınsınlar... Mü'min kadınlara da söyle: onlar da gözlerini sakınsınlar..." (Nûr, 24:30-31) Âyetteki fiilin kökü indirmek, kısmak demektir; inmesi istenen gözdür. Gözü indirmek için boynu indirmek gerekmez. Bakış iner, omurga yerinde kalır.

Cerîr b. Abdillâh (r.a.) ani bakışı sorduğunda Resûlullah (s.a.v.) ona gözünü hemen çevirmesini emretti. (Müslim, Âdâb, 45) Çevirmek, bırakmaktır. Ekran ise bırakmayı değil, tutmayı öğretir: kaydırdıkça bakış çevrilmez, yenilenir. Her kaydırma yeni bir ilk bakıştır ve hiçbirinin sonu yoktur.

Göz inerdi, boyun dik dururdu. Şimdi boyun iniyor, göz hiç inmiyor.

Bakışın ağırlığı ise kiloyla ölçülmez. Kur'an gözü bir emanet gibi anlatır: "Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme. Çünkü kulak, göz ve gönül, bunların hepsi ondan sorumludur." (İsrâ, 17:36) Boyun yükünü ağrıyla haber verir. Bakışın yükü ağrı yapmaz; bu yüzden geç fark edilir.

— ✦ —

Tevazu

Eğik baş her zaman bir eksiklik değildir. İnsanın en güzel hâli de eğik başladır: secde. "Kulun Rabbine en yakın olduğu an, secde hâlidir." (Müslim, Salât, 215) Aynı baş, aynı boyun, aynı yön: aşağı. O hâlde fark nerede?

Üç yerde.

Kime. Secde, tek bir kapıda eğilmektir; alnını o kapıya koyan, başka kapıların önünde boyun bükmek zorunda kalmaz. Ekrana bükülen boyun ise kime eğildiğini sormaz; soramaz da, çünkü bakışı çoktan oradadır.

Ne kadar. Secde saniyelerle ölçülür. Beş vaktin bütün secdeleri toplansa, ağır ağır kılınsa bile çeyrek saati zor bulur. Ekranın önünde eğilen baş ise günde saatlerle ölçülür.

Ardından ne. Secdeden kalkılır. Namazda eğilen her defasında doğrulur: rükûdan "Semiallahü limen hamideh" diyerek, secdeden tekbirle. Namaz, eğilmeyi ve kalkmayı birbirine bağlayan bir düzendir; her eğilişin ardından bir doğrulma gelir. Tevazu, eğilip kalkabilen eğilişin adıdır.

Eğilmek bir fiildir, eğik olmak bir hâl.

Bir fark daha var, belki en ince olanı: boyun eğildi diye tevazu doğmaz. Dilimiz bunu bilir. "Boynu bükük" deriz çaresize, "başı öne eğik" deriz utanana, "boyun eğdi" deriz teslim olana. Tevazunun Türkçesi ise alçakgönüllülüktür; alçak olan gönüldür, boyun değil. Boynu eğik de kibirli olunabilir, başı dik de mütevazı.

Furkân Sûresi, Rahmân'ın kullarını anlatırken "yeryüzünde tevazu ile yürüyenler" der. (Furkân, 25:63) "Eğilenler" demez, "yürüyenler" der. Tevazu bir duruş değil, bir yürüyüştür; yolda, insanların arasında, işin içinde yaşanır. Âişe validemiz (r.anhâ), Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) evde ne yaptığı sorulunca şöyle cevap verdi: Ev halkının hizmetindeydi; namaz vakti gelince namaza çıkardı. (Buhârî, Ezân, 44)

Kibrin de bir boynu vardır. Lokmân Hakîm, oğluna öğüt verirken der ki: "İnsanlara karşı yanağını (kibirle) çevirme, yeryüzünde böbürlenerek yürüme... Yürüyüşünde ölçülü ol, sesini kıs." (Lokmân, 31:18-19) "Sesini kıs" diyen fiil, Nûr'daki "gözlerini sakınsınlar" ile aynı köktendir: göz iner, ses iner. İndirilmesi istenenler bunlardır; boynun indirilmesi istenmez. Tefsirlerde, "yanağını çevirme" diye çevrilen fiilin devenin boynunu eğri bırakan bir hastalıktan (sa'ar) alındığı anlatılır. Kibirli de insanlara karşı boynunu öyle büker.

Âyetlerde iki eğiklik tanıyoruz: biri alnı yere koyan, biri yanağını insanlardan çeviren. Biri kulluktur, biri kibir. Ekrana eğilen baş bu ikisinden de değil. Ne bir kapıya varıyor ne bir insanı küçümsüyor; kimseye secde etmeden, kimseye yan bakmadan, kendine bile bakmadan eğik duruyor. Bu üçüncü eğikliğin henüz adı yok. Biz ona alışkanlık diyoruz.

Peygamber Efendimiz (s.a.v.) şöyle buyurdu: "Kim Allah için tevazu gösterirse, Allah onu yükseltir." (Müslim, Birr, 69) Cümle tevazuyu anlatır, ama sonu yükselmedir. Tevazunun akıbeti eğik kalmak değil, yükselmektir.

— ✦ —

Kâhil

Bin dört yüz yılı aşkın bir sünnet, bugün herkesin derdi olan tepeciğin adresini gösterir.

Enes'ten (r.a.) rivayet edilir: Resûlullah (s.a.v.), boynun iki yanındaki damarlardan (ahdeayn) ve kâhilden, yani iki omuzun arasından hacamat olurdu. (Tirmizî, Tıb, 12) Kâhil, boynun sırta karıştığı yerdir; bugün C7 diye anılan tepeciğin durduğu bölgeye denk düşer. Şifacının elinin karanlıkta bile bulduğu yer, Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) hacamat olduğu yerlerden biridir.

Kâhile konan kupanın, ekrana eğilmiş bir boynun sıkışmışlığını gevşetmeye yardımcı olması akla yatkındır; bunun klinik kanıtı ise sınırlıdır. Yine de masada yüzüstü yatan birinin, bakışını bir ekrana değil bir yastığa bıraktığı yarım saat, başlı başına bir dinlenmedir. Belki kupanın görünmeyen payı budur.

Ama kupa bir şey yapamaz: başı kaldıramaz. Olur ki danışan kupanın altından hafifleyerek kalkar, akşam telefona uzandığında boynu aynı açıya döner. Kupa yükü alabilir, alışkanlığı alamaz.

Başı kupa kaldırmaz; başın sahibi kaldırır.

Şifacının eli, hekimin gördüğünü yalanlamaz. Hekimin ve MR'ın sözü birinci sözdür; kupa o sözün yanına konur, yerine konmaz.

— ✦ —

Kur'an bakmayı yasaklamaz, baktırır. Ama nereye? "Hiç bakmazlar mı: deveye, nasıl yaratılmış? Göğe, nasıl yükseltilmiş? Dağlara, nasıl dikilmiş? Yere, nasıl yayılmış?" (Gâşiye, 88:17-20)

Deve yükünü sırtında taşır, başını ufka uzatır. Gök boynu kaldırır, dağ gözü yükseltir, yer bakışı ayağın dibine indirir. Âyet boynu dört yöne gezdirir ve hiçbirinde kilitlemez. Lokmân'ın tefsirlerdeki devesi boynunu hastalığa kaptırmıştı, kibre misaldi; buradaki devenin boynu yerli yerinde, yaratılışa şahit. Dört bakışın ortak yanı, hiçbirinin avucun içinde olmamasıdır.

Hacamat biter. Ses ayağa kalkıyor, gömleğini düzeltiyor, omuzlarını bir kez çeviriyor. Yarım saattir ilk kez, bakışı bir ekrana düşmeden durmuş.

"Hocam, ben ne yapayım?"

"Deveye bak," diyor Şifacı.

Ses anlamıyor; sormuyor da. Telefonu cebinden çıkarıyor. Başı, bakışının ardından, kendiliğinden iniyor.

Kapı alçaktır. Gelenin başını bir kez eğdirir, sonra bırakır. Ses eğilmeden geçiyor; eğilmesine gerek yok, başı zaten eğik.

Şifacı eşikte kalıyor. Sabah ışığı, uzaklaşan omuzların arasında, tam tepeciğin üstünde duruyor.

Peki sen, bu satırları kaç derecede okuyorsun; başını bir an kaldırsan ilk neye bakarsın?

— Ferhanca

Not: Bu yazı bir tedavi önerisi değildir; dua da, hacamat da, başka hiçbir uygulama hekim muayenesinin ve ilacın yerine geçmez. Kalp ve kronik hastalık ilaçları hekim bilgisi dışında bırakılmamalıdır.