ELEŞTİRİ AHLAKI

Bu konuyu kendi yaşadığım bir örnekle anlatmak istiyorum.

Geçen günlerde bir yazı yazdım. YouTube kanalımda da bu konuyla ilgili bir video yapıp yayımladım. Bu çalışma; 30 dakikaya yakın, onlarca kaynaktan araştırılarak hazırlanan bir olayı, yapılan değerlendirmeleri, ümmetin bu konudaki son durumunu ve alınacak dersleri anlatıyordu. Müslümanlar açısından durumu, sonuçları ve çözümleri aktaran ciddi bir emek, araştırma ve güzel bir çalışma idi.

Sonuç ne oldu, biliyor musunuz?

Bir kardeşimiz bana mesaj atmış: “Hocam, bu videoyu telefondan dik değil de yatay çekseydiniz…”

Tabii ki çok üzüldüm, çok kırıldım.

Evet, eleştiride geldiğimiz acı nokta maalesef bu. Videodaki emekler, yapılan araştırmalar, değerlendirmeler ve tespitler… Hiçbiri gözle görülmüyor. Görülen kısım maalesef işin en basit ve kişinin yavan bakış açısı.

Bu çalışma ve değerlendirme videosuna hiçbir teşekkür yok.

Olayın içeriğiyle ilgili hiçbir değerlendirme yok.

Yazı ve video ile ilgili Müslümanlara bir katkı hiç yok.

Videonun içeriğiyle ilgili öz eleştiri de yok.

Velhasıl, yok, yok, hiçbir şey yok…

Ama ne var? Yanlış bir bakış var, yanlış bir eleştiri var. O da çok yavan, alakasız; telefonun dik mi yoksa yatay mı olduğuyla ilgili ön yargılı ve dar bir bakış…

Evet, eleştirinin de bir ahlakı var ve olmalı da. Peki, nasıl?

Eleştiri Ahlakı Nasıl Olmalı?

Hz. Peygamber’e atfedilen bir kıssa vardır: Ashabıyla yürüyen Efendimiz (s.a.v.), yol kenarında bir hayvan leşi görür. Herkes ağzını burnunu kapatır, oradan uzaklaşmaya çalışır. Efendimiz ise o leşteki dişleri işaret ederek “Ne güzel dişleri varmış!” buyurur. Böylece en kötüde, en çirkinde dahi bir güzellik görebilmeyi bizlere öğretir.

Okuduğumuz bir yazıyı veya bir sanat eserini nasıl okumalı, izlediğimiz bir videoyu nasıl dinlemeli, nasıl anlamalıyız? Varsa eksikleri nasıl eleştirmeli? Bu eleştiriyi o kimseye nasıl iletmeli? Asıl konu, asıl soru: Eleştiri ahlakımız nasıl olmalı?

Eleştiri; bir insanı, bir konuyu, bir düşünceyi ya da bir sanat eserini güçlü ve zayıf yönleriyle inceleyip gerçek değerini ortaya koyma amacıyla yapılan bir değerlendirmedir.

Atasözlerimizde “at gözlüğünü çıkarmak” diye bir deyim vardır. Bence bu deyim, tam da bu konuya açıklık getiriyor. Yani olaylara sadece kendi dar kalıplarıyla, ön yargıyla bakmak; tek bir açıdan değerlendirme yapmak, at gözlüğü takmak demektir. Oysa bizler, gerçekte ortada olan konuyu ve yan görüşleri görerek kısıtlama yapmadan, tek bir parçaya odaklanmadan, tüm yönleriyle ele alıp geniş bir bakış açısıyla değerlendirme yapabilirsek işte o zaman at gözlüğünü çıkarmış oluruz.

O hâlde eleştiride olması gereken şu güzel prensipleri hep birlikte yeniden gözden geçirelim.

Eleştiri Ahlakının Prensipleri

·        Eleştiriyi bir ibadet titizliğiyle yapmak,

·        Eleştiride amacı hak ve hakikate ulaşmak olarak görmek,

·        Yapılan gayret ve emekleri görebilmek,

·        Teşekkür ve takdir edebilmek,

·        Konuyu farklı yönleriyle görmeye gayret etmek,

·        Ön yargılardan uzak bir bakışla okuma yapmak,

·        Kritik ve analitik bir bakış sergilemek,

·        Eleştiride doğrular ve güzellikler kadar eksiklikleri de değerlendirebilmek,

·        Konuya dar çerçeveden, tek bir açıdan bakmamak,

·        Eleştiriyi kırıcı değil, yapıcı kılmak,

·        Nezaket ve saygı odaklı bir yaklaşım sergilemek,

·        Suçlayıcı bir dil ve üsluptan uzak durmak,

·        Kişiye değil, konuya ve fikre odaklanarak eleştiri yapmak,

·        Bilmediğimiz konularda eleştiride bulunmamak,

·        Sonuçta varsa katkıda bulunmak ya da öz eleştiriyi nezaketle karşı tarafa iletmek…

İşte bunlar eleştirinin ahlakındandır.

Güzel kardeşlerim, lütfen kendimize şu soruları soralım:

Sabit fikirli miyiz?

Ön yargılı mıyız?

Acaba sadece kendi doğrularımızı mı kabul ediyoruz?

Eleştirel düşünebiliyor muyuz?

Yazdığımız şeyler ve söylediklerimizdeki asıl amaç nedir?

Karşımdakini söylem ve yazılarımla acaba incitir miyim?

Bu konuyu ben biliyorum ama yazmak ya da anlatmak kardeşime nasip olmuşsa acaba benim katkılarım neler olabilir?

Çevremdeki farklı fikir ve düşüncelere karşı esnek miyim? Farklı fikirleri değerlendirme yetisine sahip miyim? Derinlemesine ele alabiliyor muyum?

Kendimize sorduğumuz bu sorulardan sonra özetle şunu söylemek istiyorum: Önce her işte gayemiz hak ve adalet olsun. Niyet okuyarak, yargılayarak hiçbir zaman hiçbir şey kazanamayız.

Lütfen hiç kimseyi, hiçbir eseri, hiçbir gayreti küçük görmeyelim. Kimsenin emeklerini bir kenara atmayalım. Kardeşlerimizi her daim teşekkür ve takdirle karşılayalım. Öz eleştiriye açık olalım ve eleştiriyi de güzel bir üslupla yapalım. Her zaman yapıcı ve düzelten olalım. İnsanların hevesini ve aşkını kırmayalım. Dar kalıplardan kurtulalım. Karşı görüşlere saygı gösterelim. Kimseyi, hiçbir kardeşimizi, konuyu şahsileştirip kestirip atmayalım. Daima delillere ve hakikate dayanalım. Bilmediğimiz, anlamadığımız konularda yorum ve çekişmelere sakın girmeyelim. Güzel görelim, güzel düşünelim.

İşte bu nezaketli, yapıcı ve teşvik edici tavrımız hem bizi geliştirir hem de çevremizdeki insanlar tarafından sevilmemizi kolaylaştırır. Güzel dinimiz İslam, insanların huzurlu ve mutlu bir toplum oluşturması için gönderilmiş son dindir. Bu güzel dinden ve hoşgörü timsali Efendimiz’den bize kalan en güzel miraslar; iyi geçimli olmak, hoşgörülü olmak, kırmamak, tatlı dilli, güler yüzlü ve güzel sözlü olmaktır. Sözü, yazıyı ya da bir eseri eleştirirken de bu güzel ahlakı devamlı kılmak ana şiarımız olmalıdır.

Efendimizin şu güzel hadis-i şerifiyle yazımı bitirmek istiyorum:

“Mümin cana yakındır (ülfet eder ve kendisiyle ülfet edilir). İnsanlarla iyi geçinemeyen, kendisiyle de iyi geçinilmeyen kimsede hayır yoktur.”

(Ahmed b. Hanbel, Müsned, II, 400)

Mehmet METE

Sanatçı / Yazar / Emekli İmam Hatip