İçerden

Şifa Yazıları

İçerden

— ✦ —

Sabahın erken saati. Köy evinin arka avlusunda, bir sandığın içinde yumurtalar sıcak bir bezin üstünde duruyor.

Küçük çocuk sandığın başına çömelmiş. Yumurtalardan birinde ince bir çatlak belirmiş. Kulağını yaklaştırıyor: tık. Bir sessizlik. Tık, tık. Yine sessizlik.

Çatlak büyümüyor.

Çocuk bekliyor. Beklemek, dakikaları saatler gibi uzatan bir iştir. Sonra parmağı kendiliğinden kabuğa gidiyor; bir kabuk parçasını kaldırıp içerdekine yardım edecek.

"Dur."

Dedesi avluya girmiş, elinde bir kap suyla duruyor.

"Yoruldu, çıkamıyor."

"Yoruldu. Ama çıkıyor." Dede kabı sandığın yanına bırakıyor. "Kabuğu kıracak olan sen değilsin, o. O kıracak ki ciğeri çalışsın, damarları çekilsin, gücü toplansın. Sen kırarsan çoğu zaman yaşamaz."

"Peki biz ne yapacağız?"

"Sıcağı tutacağız. Nemi koruyacağız. Sandığı sarsmayacağız, gürültü yapmayacağız." Dede çocuğun elini kabuktan usulca çekiyor. "Gerisi onun işi."

Çocuk elini geri çekiyor. Ve bekliyor.

— ✦ —

Kabuğun İçinden

Geçen yazılarda sorduğumuz soruların hepsi, aslında bu sandığın başında toplanıyor. Bugün hangi niyetle kalktık, demiştik. Peki o niyetle kalkıp uzattığımız el, neyi uzatıyor?

İbn Sînâ'ya nisbet edilen bir söz dolaşır kadim şifacıların dilinde: yumurta içeriden kırılırsa hayat başlar, dışarıdan kırılırsa hayat biter. Şifa da böyle bir şeydir. Dışarıdan verilen bir şey değildir; içeriden gelir.

Burada "içeriden" kelimesini iyi tartmak gerekir. İçeriden demek, "kendi gücümüzle" demek değildir. Bu yüzden bu seride baştan beri bir şeyi ısrarla söylüyoruz: şifayı veren Allah'tır. İbrahim (a.s.) şöyle der: "Hastalandığım zaman bana şifa veren O'dur." (Şuarâ, 26:80) Peygamber Efendimiz (s.a.v.), hastasına dokunurken şöyle dua ederdi: "Allah'ım, insanların Rabbi! Sıkıntıyı gider, şifa ver; şifa veren sensin. Senin şifandan başka şifa yoktur. Hiçbir hastalık bırakmayan bir şifa ver." (Buhârî, Müslim) Bu dua, şifacının elinin üstünde duran asıl eli gösterir.

İçeriden demek, bu şifanın bize yabancı bir yerden değil, yaratılışımıza yerleştirilmiş bir onarım gücünden, fıtratımızdan geldiği demektir. Beden kendi kabuğunu içeriden kırmak üzere yaratılmıştır: yara kendiliğinden kapanır, ateş kendi sınırını bulur, yorgunluk uykuyla çözülür. Bunlar bizim değil, bize emanet edilmiş yeteneklerdir. "Allah, şifasını da indirmeden hiçbir hastalık indirmemiştir." (Buhârî, Tıb) Bu hadisin ince yanı şudur: şifa, hastalıkla birlikte indirilmiştir; yani baştan beri oradadır.

Şifa, dışarıdan verilen bir şey değil, içeriden gelen bir şeydir; bunun dışındaki her şey ona zemin hazırlamaktır.

— ✦ —

Tabiatın Hizmetkârı

Bunu görmek için uzağa gitmemiz gerekmez. Parmağımızı bir bıçakla kestiğimizde ne yaparız? Üstüne bir bez bağlar, bekleriz. Kanın durmasını, yarayı örtecek ince bir kabuğun oluşmasını, o kabuğun altında dokunun kendini yenilemesini bir gün, iki gün, bir hafta izleriz. Kimse o yarayı "yapmaz". Biz yalnızca temiz tutarız, korumaya çalışırız, bir de karışmamayı öğreniriz.

Kadim tıp bu sessiz işleyişi görmüş ve ona ayrı bir ad vermişti: tabîat. İbn Sînâ'nın el-Kânûn'unda anlatılan çerçevede beden, kendi dengesini gözeten ve bozulduğunda onarmaya çalışan bir kuvvet taşır; kadim tabipler buna kuvve-i müdebbire, yani bedeni idare eden güç demişlerdir. Bu geleneğin en eski cümlelerinden biri, tabibin bu gücün karşısında değil, hizmetinde durduğunu söyler: tabip, tabiatın hizmetkârıdır. (Bu söz Hipokrat ve Galen çizgisine nisbet edilir; kesin bir cümle olarak değil, geleneğin genel bir tarifi olarak aktarılmıştır.)

Bu tarife göre iyi şifacı, bedeni kendi yoluna sokmaya çalışan değil, bedenin zaten gitmek istediği yolu bulmasına yardım eden kişidir. Yolu bilen tabip değil, bedendir; tabibe düşen, o yolun üstündeki taşları kaldırmaktır.

Sandığın Dili

O hâlde dışarıdaki el ne yapar? Kuluçka sandığına dönelim. Orada üç şey vardır, hepsi de yumurtaya bir şey vermez; yalnızca onun kendi işini yapabileceği zemini hazırlar: sıcaklık, nem, sessizlik. Ara sıra bir el, yumurtaları çevirir; daha sonra çekilir.

Bu seride şimdiye kadar anlattığımız her şey, aslında o sandığın hazırlığıydı. Gece, bedene sükûnet verdi; ışığı, sesi, telaşı çekti. Su, bedeni kurutmadan yola çıkardı. Hafif lokma, bedenin gücünü sindirimde harcatmadı. Niyet, hastanın şikâyet etmeden bekleyişini ve şifacının "bu işi Allah yapar, ben vesileyim" bilincini hazırladı. Şifacının eli ise, bir marşın ilk ivmesi gibi, yalnızca başlatan eldi; yumurtayı çevirip geri çekilen el.

Hiçbirinde bir şey "verilmiyordu". Hepsi, içeriden başlayacak olana yer açıyordu.

Arkın Taşı

Peki dışarıdan verilebilecek hiçbir şey yok mu? Bir şey var: yol.

Avluda bahçeyi sulayan küçük bir ark vardır. Su kendiliğinden akar; kimse onu iterek yürütmez. Ama bir sabah akış kesilir: bir dal, bir avuç çamur, bir taş. Dede kürekle eğilir, taşı alır; su, hiçbir şey olmamış gibi yoluna devam eder. Dede suyu getirmemiştir; yalnızca önündeki engeli kaldırmıştır. "Su" yazısında konuşmuştuk: su akar, takılmaz; önüne ne çıkarsa dolaşır, yolunu bulur. Ama dolaşamayacağı kadar büyük bir taş çıktığında, bir el gerekir.

Kadim tıp buna südde, yani tıkanıklık der. Bu geleneğin dilinde tıkanıklık yalnızca bir damar ya da bağırsak değildir; akışı kesilen her şeydir: dolaşım, sindirim, terleme, nefes, uyku. Kadim tabipler duyguların da bedende bir akış gibi seyrettiğini düşünürdü: söylenmemiş öfke, yutulup tutulan keder, çok uzun taşınan yük, akışın önüne konan birer taş olabilirdi. Fıtratın Sesi'nde baş ağrısının bunca sebebini saymamızın nedeni de buydu: aynı ağrı, bambaşka taşların önünde birikmiş olabilirdi.

Şifacının işi bu yüzden iki parçalıdır. Önce taşı bulmak: nabza dokunmak, mizacı okumak, doğru soruyu sormak, hepsi o taşın yerini aramaktı. Sonra, yalnızca o taşı kaldırmak. "Yalnızca" kelimesi burada bir ölçüdür: şifacı suyu yaratmaz, hızlandırmaz, yönlendirmez; iyileşmeyi etkilemeyen bir aksaklığa da karışmaz. Her tıkanıklığa dokunmak, taşı ararken arkın kenarlarını da yıkmaktır. Önce zarar vermemek, tam bu yüzden şifacının ilk edebidir.

Dışarıdan verilecek tek şey, tıkanıklığı açmaktır; şifacı yalnızca iyileşmeyi etkileyen tıkanıklığa yönelir.

Bir ayrımı da yapalım: kadim dilde "tıkanıklık" kelimesi geniştir; modern tıbbın tarif ettiği bazı tıkanıklıklar ise bir saatin, bir dakikanın meselesidir. Göğüste sıkışan bir ağrı, ani konuşma bozukluğu ya da yüzde kayma, çok şiddetli karın ağrısı ve kusma, gaz ve dışkı çıkaramama: bunlar kadim bir dille açılmayı bekleyecek tıkanıklıklar değildir. Bunlarda taşı kaldıracak el, bir hekimin ve bir acil servisin elidir; aranacak numara 112'dir.

— ✦ —

Elin Uzandığı An

Ama bu anlatı yanlış bir yere varmamalı. Bazen yumurta içeriden kırılamayacak kadar zayıftır; bazen kabuk gerçekten kalındır. Bazen çatlak büyümez, çünkü iş artık civcivin gücünü aşmıştır. O zaman el uzanır; ve doğru zamanda, doğru biçimde uzanan el hayat kurtarır.

İnsan bedeninde de böyledir. Kanayan bir yara, ağır bir enfeksiyon, kırık bir kemik, nefes alamayan bir ciğer, bilinci kapanan bir beden: bunlar beklenecek durumlar değildir. Cerrah yarayı dikebilir; ama yarayı kapatan, bedendir. Alçı kemiği yerinde tutar; ama kaynatan, bedendir. Antibiyotik mikrobu durdurabilir; ama toparlanan, bedendir. İlacın, ameliyatın, serumun hepsi bir zemindir; hem de zeminin en kritik halkası. Çünkü onlar, bedenin kendi yolundan devam edebilmesi için yolu açar.

Kadim şifacı bunu bilirdi. Elini çekmek bilgisizlik değildi, elini uzatmak için doğru anı bilmekti. Peygamber Efendimiz (s.a.v.) buyurdu ki: "Zarar vermek de yoktur, zarara zararla karşılık vermek de yoktur." (İbn Mâce, Ahkâm; hadis âlimlerince hasen kabul edilmiştir.) Tıp geleneğinin en eski ölçülerinden biri de bununla aynı kapıya bakar: Hipokrat'a nisbet edilen külliyatta, yardım edemiyorsan en azından zarar verme diye bir ilke geçer. Önce zarar vermemek, şifacının ilk edebidir; ve zarar bazen fazla müdahaleden, bazen de geç kalan müdahaleden gelir.

Bu yüzden "içeriden" cümlesi, ilaç ya da hekim karşıtı bir cümle değildir. Acil bir durumda, ya da ağır, uzun süren, kendiliğinden toparlanmayan bir hastalıkta, beklemek şifacının sabrı değil, ihmaldir. Böyle anlarda hekime hemen gidilir. Hekime gitmek de zemin hazırlamaktır; hem de sandığın dışında, sıcaklığın artık yetmediği yerde.

Dışarıda Aradığımız

Peki bu kadar yakında olan bir şeyi neden hep uzakta arıyoruz?

Bir ağrı başladığında çoğumuzun ilk cümlesi şudur: "Ne alayım?" Ne yapayım, hangi ürün, hangi kür, hangi kişi, hangi yeni yöntem. Sorunun yönü hep dışarıya bakar. Kendimize, "Bende bir şey neyin önünü kesmiş olabilir?" diye sormak, çoğumuzun aklına bile gelmez.

Belki bu bizim eksikliğimiz değil. Çoğumuza okulda, bedenimizin kendini onardığı hiç öğretilmedi. Hızın diline alıştık: her ağrıya bir ürün, her ürüne bir vaat. Şifa, bir şeyin "alınıp verildiği" bir alışverişe dönüştü; şifacıdan, hekimden, bitkiden, ilaçtan bir şey bekler olduk. Bunların hepsi yerinde ve gerekli olabilir; ama hepsinin ortak noktasını, yani şifanın kendi içimizde başlayacağını, bize çoğu zaman kimse hatırlatmadı. Bu bilgi bize o kadar uzak düştü ki, kapıyı hep başkasının evinde çaldık.

Kadim geleneğin bize bıraktığı en kıymetli şey, belki de bir tarif ya da bir ilaç değil, bu soruydu: neyin önü kesilmiş?

— ✦ —

Kusur Değil

Son bir şeyi söylemeden bitirmek olmaz. "Şifa içeriden gelir" cümlesi, iyileşmeyen kimseye bir suç yüklemek için kullanılamaz.

Bazı hastalıklar bir ömür sürer. Bazı bedenlerin kabuğu kalındır; bazı sandıklar çok geç açılır. Şifanın gecikmesi, hastanın niyetinin, sabrının ya da duasının eksikliği demek değildir. Zaman da, şekil de, dünya mı ahiret mi olduğu da, şifayı veren Allah'ın takdirindedir. Hastalığın günahlara kefaret olduğunu, sabrın karşılığının yazıldığını, Niyet yazısında konuşmuştuk. Burada yalnızca şunu ekleyelim: iyileşme gecikiyorsa, kapı kapanmış demek değildir.

— ✦ —

Avluda yumurtanın çatlağı genişledi. Önce küçük bir gaga, sonra ıslak, buruşuk bir baş; bir süre hareketsiz, sonra bir güç daha.

Çocuk nefesini tutmuştu.

Civciv çıktığında sandığın içinde sıcaklık yerli yerinde, kap su yanındaydı. Çocuk ellerine baktı. Boştu.

Ama o sabah en çok iş gören eller, onlar olmuştu.

Peki sen, şifayı bir yerden alınacak bir şey olarak mı bekledin, yoksa içeride başlayacak olana zemin hazırlayan bir el miydin?

— Ferhanca

Kaynaklar: Kur'an-ı Kerim, Şuarâ 26:80. Hadisler: Buhârî ve Müslim (Peygamber Efendimiz'in hastaya okuduğu şifa duası); Buhârî, Tıb ("Allah, şifasını da indirmeden hiçbir hastalık indirmemiştir"); İbn Mâce, Ahkâm ("lâ darara ve lâ dirâr"; hadis âlimlerince hasen kabul edilmiştir). "Yumurta içeriden kırılırsa hayat başlar" sözü İbn Sînâ'ya nisbet edilmektedir; bu atıf eserlerinde doğrulanmış bir kaynağa dayanmamaktadır, kadim şifacıların dilinde dolaşan bir hikmet olarak aktarılmıştır. Hipokrat'a nisbet edilen ilke, Hipokrat külliyatındaki genel bir ölçüdür. Südde (tıkanıklık) ve tabîat/kuvve-i müdebbire kavramları, İslam ve Yunan tıbbının ortak çerçevesine dayanan sadeleştirilmiş bir aktarımdır; modern tıpta klinik kavramlar olarak kullanılmaz ve burada anlatılan, kadim bir bakış açısıdır. Kuluçka sahnesi kurgusaldır; civciv çıkışı hakkındaki gözlemler köy tecrübesine dayanır.

Not: Bu yazı bir tedavi önerisi değildir. Kanama, nefes darlığı, bilinç bulanıklığı, düşmeyen yüksek ateş, kırık, ağır enfeksiyon veya şiddetli belirtilerde vakit kaybetmeden acil sağlık hizmetlerine (112) başvurulmalıdır. Kronik hastalık ilaçları hekim bilgisi dışında bırakılmamalıdır.