Onarımın İki Vakti

Şifa Yazıları

Onarımın İki Vakti

— ✦ —

Saat gece üç. Ev uyuyor. Buzdolabının uğultusu, duvarda bir saatin tıkırtısı, sokaktan geçen bir arabanın tavanda dolaşıp sönen ışığı.

Yalnız bir kişi uyumuyor.

Gözleri tavanda. Ateş akşamdan beri inip çıkıyor; alın sıcak, ayaklar buz gibi. Yastığın serin tarafını buluyor, serinlik iki dakika sürüyor. Bir yana dönüyor, öbür yana dönüyor. Gündüz "geçer" dediği ne varsa, gecenin bu saatinde bir boy büyümüş.

Neden hastalık geceleri daha ağır gelir? Belki sessizlikten: gündüz telefonun, işin, seslerin altında kalan beden, her şey çekilince tek başına kalır ve sesini yükseltir. Belki bedenin kendi saatinden: ateşin çoğu zaman akşama doğru yükseldiği, hekimlerin de bildiği bir gözlemdir. Kadim gelenek ise bu saate başka bir ad verirdi: onarım vakti.

Geçen yazıda, hastalandığımızda "hemen geçsin" diye acele edip etmediğimizi sormuştuk. O sabrın asıl sınandığı iki an burada başlıyor: bu gece ve yarınki sofra.

— ✦ —

Gecenin Örtüsü

Önce küçük bir itiraf: uykuyu hiçbirimiz yapamayız.

Yatağa uzanabiliriz, ışığı kapatabiliriz, gözlerimizi yumabiliriz; ama uykuya girmek bizim elimizde değildir. Uyku çağrılmaz, zorlanmaz, pazarlık kabul etmez. Ancak kontrolü bıraktığımızda gelir: düşünmeyi, kollamayı, yarını hesaplamayı bıraktığımız, kendimizi görmediğimiz bir güvene teslim ettiğimiz an.

Kur'an uykuyu bu yüzden küçük bir vefat gibi anar: "Allah, ölecek olanların canlarını ölüm anında, ölmeyenlerin canlarını da uykularında alır." (Zümer, 39:42) Her gece küçük bir teslimiyet, her sabah küçük bir iade. Peygamber Efendimiz (s.a.v.) uyandığında şöyle dua ederdi: "Bizi öldürdükten sonra dirilten Allah'a hamdolsun; dönüş O'nadır." (Buhârî)

Aynı gerçek, geceyle gündüzün dağılımında da dile gelir: "Uykunuzu bir dinlenme, geceyi bir örtü, gündüzü de bir geçim vakti kıldık." (Nebe', 78:9-11) Gündüz geçim vaktidir; hepimiz dışarıya dönük yaşarız. Gece ise örtünün altına çekildiğimiz, bedenin kendi hesabını gördüğü vakittir.

Kadim tabip bunu şöyle açıklardı: gündüz beden dışa döner; görmek, duymak, konuşmak, hareket etmek zorundadır, enerjisinin büyük bölümü dışarıya harcanır. Gece dışarıyla bağ gevşeyince enerji içeri döner ve onarıma ayrılabilir. Tarife göre bu onarım rastgele değil, sıralıdır: önce zihin yavaşlar, düşünceler dağılır; sonra kaslar gevşer, gündüz taşınan gerginlik omuzlardan ve boyundan çözülür; en sonunda bedenin en derin katmanları devreye girer. Kadim gelenek bunu "iç ateşin sükûneti" diye anlatır: nefes yavaşlar, nabız yumuşar, beden en sakin hâline iner. Kadim tabiplerin asıl onarımın burada gerçekleştiğine inandıkları aktarılır.

Bugünün uyku araştırmaları da uykunun bağışıklık sistemiyle ve dokuların kendini yenilemesiyle yakından ilişkili olduğunu gösteriyor. Kadim tabibin diliyle laboratuvarın dili aynı değildir; ama ikisinin baktığı kapı çoğu zaman aynıdır.

Hasta bedende bu ihtiyaç katlanır. Ateşle savaşan beden, uyanıkken harcadığından çok daha fazla enerjiyi savaşa verir. Bu yüzden kadim gelenek hastaya her şeyden önce sükûnet ve karanlık isterdi: ışığın, sesin, telaşın azaltılmasını. Her uyaran, bedenin içeriden dışarıya kaydırdığı bir parça enerjiydi; o enerji savaşan bedene geri verilmeliydi.

Bugün bu ilkeyi bozan şey çoğumuz için ateş değil, elimizdeki ışıktır. Gece üçte uyanık yatan hasta elini telefona uzatır: bir haber, bir mesaj, bir video, derken bir saat gider. Oysa hastalık gecesinin bedeline düşen payı, ekranın parlak ışığıyla paylaşmak zorunda değiliz. Perdeyi çekmek, telefonu yatağın uzağına koymak, odayı ılık ve sessiz tutmak, kadim tabibin reçetesinde "ilaç" sayılacak kadar önemlidir.

Uyuyamıyorsak uyumaya zorlanmayalım. Gözler kapalı, nefes yavaş, beden uzanmış hâldeyse dinlenme zaten başlamıştır. Uyku, gelmeyi bekleyen bir misafir gibidir; kapıya ne kadar çok koşarsak o kadar uzaklaşır.

Her beden aynı ölçüde, aynı biçimde uyumaz elbette. Hıltın diline göre sıcak mizaçlı biri (dem ya da safra baskın) genelde daha az uykuyla toparlanır, erken uyanmaya eğilimlidir; bedeni zaten hareketli, ateşli bir dengede durduğundan uzun uyku ona ağırlık verebilir. Soğuk mizaçlı biri (balgam ya da sevda baskın) daha uzun, daha derin uykuya ihtiyaç duyar; bedeni yavaş ısınır, yavaş toparlanır, kısa uyku ona yetmez. Bu yüzden kimsenin uykusunu komşusununkiyle ölçmeyelim.

Burada da bir sınır var: uyandırılamayacak kadar ağır bir uyuşukluk, bilinç bulanıklığı, anlamsız konuşma ya da nefes darlığı uykunun değil, ağırlaşan hastalığın işaretidir. Böyle bir durumda beklenmez; vakit kaybetmeden 112 aranır.

Sabah geldiğinde ateş dinmemişti belki; ama kırılmıştı. Beden ilk savaşı atlatmıştı.

— ✦ —

Kaşığın Sevgisi

Kapı aralandı. Elinde buğusu tüten bir kâse, yüzünde bir gecenin endişesiyle annesi içeri girdi.

"Bir kaşık ye, güç gelsin."

Kâseye baktı. Kokusu bile midesini kaldırıyordu. Başını çevirdi.

"Hiç yemezsen nasıl iyileşeceksin?"

Hepimizin evinde bir kere yaşanmış sahnedir bu. Ve kimse haksız değildir: kaşık, sevginin en eski dilidir. Ama kadim tıp bu sahneye başka bir cümle ekler: "Hastalarınıza yemek yemeyi zorlamayın; çünkü Allah onları yedirir ve içirir." (Tirmizî, Tıb; İbn Mâce, Tıb) Bu rivayet hakkında "hasen" değerlendirmesi yapılmıştır. Kaşığın sevgisi doğrudur; mesele, zamanlamasıdır.

Hasta olan bedenin canı çoğu zaman hiçbir şey istemez. İştah kesilir, en sevilen yemek bile itici gelir, bazen suyu yutmak bile zorlaşır. Biz bunu genelde bir zayıflık sanırız: "Bir şeyler yemeli, güç bulmalı." Kadim gelenek ise iştahsızlığa başka türlü bakardı: bu bir arıza değil, bedenin kendi kararıydı. Sindirime ayrılacak enerji savaşa çekilmiş, beden de bu yüzden mideyi susturmuştu; bir orduyu bir cepheden çekip öbür cepheye yığmak gibi. Modern tıp da hastalıkta iştahın azalmasını çoğu zaman bedenin savunma düzeninin bir parçası olarak tarif eder.

Bu yüzden kadim tabip iştahsız hastayı zorla yedirmezdi. Bilirdi ki, beden istemediğinde vermek, dinlemeyene konuşmaya benzer; boşa gider, bazen zarar verir.

Ama yemeği zorlamamak, sıvıyı zorlamamak demek değildir. Ateşli bir bedende susuzluk sessizce ağırlaşır; "Su" yazısında konuştuğumuz gibi, beden yetişkinde kabaca yarısından fazlası sudan oluşan bir âlemdir (oran kişiden kişiye değişir, çoğunlukla yüzde elli ile altmış arasında anılır) ve en az yemek kadar suya muhtaçtır. Yudum yudum, ısrarla, ılık su.

Peki lokma ne olmalı? Sindirim, kadim tıpta bedenin en çok emek harcayan işlerinden sayılırdı; bir öğünü sindirmek, bir yürüyüşe çıkmaktan az güç istemezdi. Sağlıklı bedende bu sorun olmaz, çünkü enerji fazlasıyla vardır. Hasta bedende ise bütün güç zaten hastalıkla savaşa ayrılmıştır. Ağır bir öğün o an yardım değil, rekabet olur: beden aynı anda hem hastalıkla savaşmak hem de ağır bir yemeği sindirmek zorunda kalır.

Halk arasında "mide hastalığın yuvasıdır, perhiz ilacın başıdır" diye bir söz dolaşır. Bu söz hadis olarak sabit değildir; hekimlere nisbet edilen bir hikmet olarak aktarılır. Ama sahih kaynaklarda aynı ölçünün sağlam bir ifadesi vardır: "Âdemoğlu midesinden daha kötü bir kap doldurmamıştır. Âdemoğluna belini doğrultacak birkaç lokma yeter. Mutlaka yiyecekse, midesinin üçte birini yemeğe, üçte birini içeceğe, üçte birini nefesine ayırsın." (Tirmizî, Zühd; İbn Mâce, Et'ime) Sağlıkta ölçü buysa, hastalıkta ölçü daha da küçülür.

Bu yüzden hasta bedene önce ağır et, doyurucu sofra değil; hafif, sıvı, kolay sindirilen bir şey verilirdi: ılık su, bir kaşık bal, hafif pişmiş bir tahıl suyu, sade bir çorba. Kur'an'da bal için "içinde insanlar için şifa vardır" buyrulur. (Nahl, 16:69) Hz. Âişe (r.anhâ), hasta ve yaslı evlerinde arpa unuyla sütten hazırlanan telbine denen hafif çorbayı pişirtir ve Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) şöyle dediğini aktarırdı: "Telbine hastanın kalbini dinlendirir ve üzüntünün bir kısmını giderir." (Buhârî, Tıb; Müslim, Selâm) Bunların ortak yanı azlık ve hafifliktir; beden onları neredeyse hiç emek harcamadan alır, gücünü asıl savaşına saklar.

Kadim tabip yiyeceği mizaca göre de ayarlardı. Ateşli, sıcak seyreden bir hastalıkta serinletici ve sulu şeyler; soğuk, ağır, kıpırdamayan bir hastalıkta ise ılık ve hafif baharatlı çorbalar tercih edilirdi. Zamanlama da aynı ölçüyle düşünülürdü: kadim gelenekte çoğu zaman önce sıvılar, ateş gerildikçe hafif katılar, beden toparladıkça yavaş yavaş olağan ölçü tercih edilirdi. Bu, her hastalık için geçerli bir kural değil, geleneğin genel bir yaklaşımıdır; hastalığın türüne, kişinin yaşına ve durumuna göre değişir, belirsizlik varsa hekime danışılır.

Elbette bu kural sonsuz değildir. İştahsızlık birkaç günden fazla sürüyorsa, su içmek de zorlaşmışsa, hasta bir çocuk, yaşlı ya da zaten güçsüz düşmüş biriyse artık beden dinlenmiyor, tükeniyor olabilir; burada beklemek değil, bir hekime başvurmak gerekir. Şeker ya da başka bir kronik hastalık için ilaç kullanıyorsak, yemeği azaltmak ilaç düzenini de değiştirir; bunu hekime danışmadan yapmamalıyız.

Öğleye doğru annesi kâseyi bir daha getirdi. Bu kez ısrar etmedi, yalnızca yanına bıraktı.

Üç kaşık içti. Dördüncüyü istemedi; kimse de ısrar etmedi.

O gün yediği en büyük yemekti.

Şifa, bazen vermekle değil, doğru zamanı beklemekle gelir.

— ✦ —

Zeminin Eşiği

Ama burada bir yanılgıya düşmeyelim: uyku ve lokma tek başına şifa değildir; zemindir. Toprağı sürmeden tohum ekilmez, ama toprağı sürmek de ekin vermez. İkisi de gerekir ve birinin ardından ötekine ihtiyaç duyulur.

Gece dinlenmiş, sabah hafif beslenmiş bir beden artık dokunulmaya hazırdır. Nabzın doğru okunacağı, hıltın doğru anlaşılacağı, doğru sorunun sorulacağı an tam olarak budur. Kadim gelenek bu yüzden önce dinlenmeyi, sonra lokmayı, ancak ondan sonra tabibin elini isterdi; çünkü yorgun, aç, telaşlı bir bedende ne nabız doğru okunur ne hılt doğru anlaşılır.

Gece ve sofra, şifanın kendisi değil, şifaya açılan kapının eşiğidir. Nabız yavaşça yumuşar, ateş geriler; ve o ilk üç kaşık, ilk uyku kadar bir iyileşme işaretidir. Belki ondan daha sessiz ama ondan az değil.

Asıl soru hâlâ önümüzde duruyor: bu eşikten içeri giren el kime aittir?

— ✦ —

Peki sen hasta olduğunda ilk neyi susturdun: bedeninin iştahsızlığını mı, yoksa onarımını bölen o ışığı mı?

— Ferhanca